hohtenger

choloot sedev

Нүүдэлчидийн түүхэн хөгжил

2012 оны 03-р сарын 08 Нийтэлсэн boomorgol

   Манай гаригийн зургаан тив, дөрвөн далайн чухам аль ямар цэг орчимд хүн хэмээгдэх биологийн нэгэн зүйл амьтан анх үүссэн юм бэ?. Үүсэж төлөвшөөд тэд чухам аль ямар цэгүүдийн орчимд отоглон нутгалсаар өсөж үржин өргөжин тархсан юм бэ? Хүмүүсийн анхны голомт хаана хаана олдоод байна вэ? Тэдгээрээс хэд нь хуурай газар дээр бас хичнээн нь усан доор оршиж байна вэ? Өнөөдөр энэ асуултууд одоо ч гэсэн төгс хариултгүй хэвээрээ байна. Хүн анх хуурай газар дээр үүссэн үү, эсвэл усан дотор үүссэн үү? Чухам ямар учраас хүний өвөг удам байж магадгүй бүх хөхтөн амьтаны үр зулзага эхийн хэвлийд бий болж бүрэлдэхдээ заавал усан дотор умбаж үүсвэрлэн төлждөг юм бэ? Бас ихэнх нь анх төрсөн даруйдаа усанд сэлэх, умбах,амьсгалах чадвартай байдаг. Энэ бол одоохондоо тайлагдашгүй оньсого хэвээрээ л байна.

Монголын эрт vе,

. Монголын тал хамгийн эртнийд тоологдох тул хүн үүссэн голомт байх боломжтой. Энэ тухайд 19-р зууны эцсээс Америк, Оросын эрдэмтэд таамаг дэвшүүлсэн. Өдгөө, Африк бол хүний өлгий гэх нь давамгайлж буй ч, их настай яс /6-9 сая жил/ олдсоноор чингэж буй талтай. 1931 он хүртэл 600-700 мянган жилийн өмнөх яс илэрсэн Зүүн Өмнөд Азийг голомт гэж асан. Одоогоор Монголд сая гаруй жилийн өмнө хүн амьдарч байсны баталгаа олдоод байна. Мөн приматуудын /хүн, сармагчин, лэмүр/ хамгийн эртний өвөг заламбдалэстэсийн үлдэгдэл олдсон болой. Хэдэн сая жилийн өмнө анх чулуун зэвсэг хийснийг хүний оюун ухаан үүссэний шинж гэдэг. Эртний хүн 2-3 бумны өмнө ихэнх сармагчин шижнээсээ салсан бөгөөд, 50-40 мянганы өмнө кроманьон буюу бидний зүйлийн /Homo sapiens/ хүн үүсчээ. Кроманьон хүний тархины төрөлхийн чадвар нь биднийхээс ялгаагүй, үг яриа төлөвшсөн, их эрт цагт арьстны шинж бүрэлдсэн, угсаатны үүсэл тавигдсан байв. Хүн төрөлхтөн монголоид, европэоид, нэгроид гэсэн гурван их арьстан /төрхтөн/-аасбүрддэг. Монголоид нь дотроо, тивийн /Төв Ази/, далайн /Зүүн Ази/, малайн /Зүүн Өмнөд Ази/, палэо /Хойд Ази/ гэсэн дэд арьстанд хуваагдана. Тивийн монголоидууд, тэр дотроо монголчууд /бусад нь европэоидтой янз бүрийн хэмжээгээр холилдсон/ арьстныхаа хамгийн хэв шинжит төрхийг агуулах тул, монголоид гэх антропологийн нэр томъёо үүсчээ. Хүн төрөлхтний түүхийн эхин болох хүй нэгдлийн эринийг хуучин чулуун /палэолит, НТӨ 2.5 сая-15 мянган жил/, дунд чулуун /мэзолит, НТӨ 15-8 мянга/, шинэ чулуун /нэолит, НТӨ 8-4 мянга/, зэс-чулуун /энэолит, НТӨ 4-2 мянга/, хүрэл /НТӨ 2-1 мянга/, төмөр зэвсгийн үе гэж дундаж хугацаагаар баримжаалан хуваадаг. Доод палэолитийнхэн галыг ашиглаж эхэлсэн ч, хэдэн зуун жил үл унтрах түүдгээ байнга манадаг байв. Манай өвөг дээдэс их л балар цагт чулуу хавсран гал асаахыг сэдсэн байдаг. Зарим эрдэмтэн үүнийг, мод үрэх аргаас ч өмнө үүссэн байж болзошгүй хэмээн үзэж буй. Монгол бол дэлхийн чулуун зэвсгийн гол төв гэдэг нь чулуун зэвсэг бэлтгэдэг асан том том газруудаар нотлогдов. Өвөг дээдэс маань эртнээс нүүдэллэж байсан. НТӨ 70-12 мянган жилийн туршид Америк тив рүү “Бэрингийн хүзүүвчээр” нүүдэллэсэн байх магадлалтай. Америкийн индианчууд нь нөхцлийн явцад хувьсан өөрчлөгдсөн ч, европэоид, нэгроид төрхгүй, чухам манай өвөг дээдэс тийш нүүдэллэж асныг нотлох мэт. Мөстлөг эхлэхэд монгол нутаг дахь хүмүүсийн үйл ажил улам ч эрчимжин хөгжиж, урц оромж барих, арьс шир боловсруулах, ээрч нэхэх, өмсгөл хувцас хийх, хүнс нөөцлөх, эмчилж анагаах зэрэгт гаршиж, тариалан, МАА-н суурийг тавьжээ. Палэолитийн үед, төрөл садны суурин дээр үүссэн овгийн байгуулал, бөө мөргөл, эхийн эрхэт ёс буй болжээ. Нүүдэлчид нэолитийн үед, мал сүрэг гаршуулан улмаас нүүдэлсээр байв.. Нүүдэллэх нь тухайн үед аж ахуйн тэргүүний хэвшил байлаа. Гэр, дугуй, тэрэг, мал эдлэх тоног гээд олон зүйлийг нүүдэлчид анх бий болгожээ. МАА үүссэн нэгэн голомт Монголд ч тэдгээрийг анх бүтээсэн байж болох билээ. НТӨ 5000 жилийн орчимд өвөг монголчууд зонхилсон, нүүдэлчдийн улс (Мөнх Гал, Монгол улс, мэнгү шивэй гэсэн нэртэй асан гэх хувилбарууд бий) хэмээх холбоо байгуулагдав. Эртний Ки /хурц, ирт гэсэн үг/ хааны өвөг удам алтан ургийнхан гэгдэн, захиран ноёлох дархан эрхийг олжээ. Ки ясныхан гэх үг сунжирч киян, кияд болсон. Алтан ургийнхан улс үндэстнээ зангидан нэгтгэх хүчин зүйл байв. Улс нь боол эзэмшигч ч биш, хэв шинжит фэодалын улс ч биш, цэргийн ардчилал зонхилсон, өвөг монгол голдуу нүүдэлчин аймгуудын чөлөөт холбоо /конфэдэраци/ байлаа. Холбоогоороо шийдвэрлэх учиртай асуудлыг ноёд өрлөгүүдийн чуулганаар шийдвэрлэнэ. Хэдийгээр, цэргийн ардчилал нь өнөөгийн ардчиллаас өөр ч гэлээ, хамгийн дэвшилт нийгэм байв. Манай орноос 6000 жилийн өмнөх хүрэл, 5000 жилийн өмнөх төмөр зэвсэг олдсон нь, мэталл боловсруулалтын тэргүүн эгнээнд байсныг харуулна. Дэлхийн хүрэл зэвсгийн томоохон төв бол Монгол билээ. Зэс, цагаан тугалга, мөнгө, цайр, сурьма, арсэнийн хайлшаас хүрэл бүтдэг. Хүрлийн үеийн өвөг дээдсийн маань талаар тухайн цагийн гадаад сурвалжид анх дурджээ. Тэр үед хятад улсууд болон, нүүдэлчин овог аймгуудтай зөрчилдөн дайтах нь ихэсчээ. НТӨ 1797 онд хятадын Гүн Лю Ван Монголд ирж, нүүдэлчин амьдралд оров гэсэн мэдээ байдаг. НТӨ 480 онд Хятад 7 улсад хуваагдсан агаад, хойд зүгийн нүүдэлчдийн өмнө бүр ч мөхөсдөв гэсэн эх сурвалж буй. Протомонголчуудын морьт цэрэг, байлдааны тэрэг хятад болон бусад улс түмнүүдийн зэвсэгт хүчнийг айдас хүйдэс, үлгэр домогт автуулдаг байжээ. Өвөг монголчууд өрлөг жанжид, хүчирхэг баатрууд, дайны ялалтуудаараа их бахархдаг, шүтэн биширдэг дайчин хүмүүс байлаа. Нүүдэлчин амьдралын онцлог дайчин чанарыг аргагүй л төлөвшүүлж, хүн бүр анчин, дайчин болдог. Ав хоморгоос анх үүдэлтэй, цэргийн чөлөөт, тэргүүний сэтгэлгээ, тактикийг хэрэглэнэ. Аюул заналыг газар дээр нь очиж шийдвэрлэнэ гэсэн номнолтой. Аян дайнуудад үе үе мордож, асуудал төвширтөл ноёлон суух буюу, олз омог ихтэйгээр буцаж ирнэ. Өвөг дээдсийн маань морьт цэрэг, хаа л бол хаана богино хугацаанд очиж, гэнэтийн цохилт өгдөг байлаа. Гэхдээ, харийнхны дайсагнал, түрэмгийллийн хариуг эрхгүй барьж буй хэлбэрээр л дайтаж эхэлдэг бодлоготой нь алсын харааг гэрчлэнэ. Нүүдэлчид өвөг улс Искандэр Сулхарнайн /Макэдоны Александр/ армийг тосон очоод, хиар цохиж, дорно зүг рүү хийсэн их аян дайныг нь таслан зогсоож байсан байх магадлалтай. Хайрцагламал тактикийн сул тал тэгэхэд дэлхий даяар ойлгогдсон ч, үндсэндээ түүнээс, XX зууны эхэнд л ангижирцгаасан болно. Цаашид угсаатны ялгаа улам тодорч, овог аймгийн хүрээ бүдгэрч, эцгийн эрхт ёс эхэлж, “дөрвөлжин булшны” гэгдсэн соёл үүсч, худалдаа наймаа хөгжжээ. Төмөр зэвсгийн үед монгол нутгаас нүүдэлчид баруун зүг олноор одож, скифийн (сарматын) соёлыг үүсгэлцсэн байна. Энэ нь археологийн олдвороор тодорсон. Скифийн соёлыг янз бүрийн угсааны нүүдэлчид хамтран бүтээсэн юм. Өвөг монголчуудын нөлөө үүнд их байжээ /Жишээ нь Сарматын нийслэлийг Ки /одоогийн Киев/ гэдэг асан нь, өвөг монголчуудын ки ургийнхны нэрээс гаралтай ч гэгддэг/. Он цагийн явцад “монголчууд” илүү олон тоотой ардуудад уусч, иран хэлтэн скиф болсон байна. Ер нь нүүдлийн соёл, аж ахуйн хэвшлийг элэнц дээдэс минь бүтээж, түгээсэн байх магадлал тун өндөр. Нүүдэлчин улсынхны амьжиргааны гол чиглэлийн нэг нь МАА. Ашиг шимээр нь өөрсдийн ихээхэн хэрэгцээг хангадаг. Жилд дунджаар 400-500 км холыг туулан нүүдэллэнэ. Зарим хэмжээгээр газар тариаланг түшиглэн, суурин МАА эрхэлнэ. Газар тариалан хятадуудын бодлогоос хамааралтай байв. Тэд эдийн засгийн хориг тавибал эрчимтэй хөгжиж, хямд бүтээгдэхүүнээ нийлүүлж эхэлбэл уналтад ордог байлаа. Төмөрлөг олборлож, хайлуулж, эцсийн бүтээгдэхүүн хийх, гадаадад цэвэр төмөрлөг, мэтал эдлэл гаргах салбар их хөгжжээ. Тухайн салбарт ноёдын өмчлөл нэлээд байснаас гадна, чөлөөт олборлогч, үйлдвэрлэгч иргэдийн үүрэг ч багагүй. Дархан хүн бурхан ухаантай хэмээн алдаршиж, ахуйн эдлэл, ялангуяа зэр зэвсгийг онцгой сайнаар үйлддэг, зохион бүтээх сэтгэлгээтэй байв. Улс түмнүүд мэталлыг ихэд дээдлэн үздэг, нэрийг нь зүүдэг асан цаг үе байсан.Уулын төмөрийн хүдрийг хөөрөгдөн хайлуулж, цоолон нүхлээд, түүгээр гарч чөлөөлөгдсөн эртний элэнц нарын тухай туульс (Эргүнэ-күнгийн домог)хайлдаг байв. Нүүрс, занар, үнэт болон барилгын чулуу, шохой, шавар зэргийг мөн олборлож ашиглана. Гар урлал улсынхны эдийн засгийн нэг чухал салбар. Хэдэн зуун хүн ажилладаг гар урлалын том газрууд ч байв. Худалдааны салбар мөн хөгжсөн. Тэмээн жин, усан онгоцоор зорчиж, Манай улсын худалдаачид шаардлагатай газраа очиж, арилжаа наймаа хийнэ. Энэ нь аялал, танин мэдэхүй, тагнахуйн зорилгыг бас агуулж асан. Өвөг монголчууд 8000 жилийн өмнөөс хот байгуулж эхэлсэн бололтой. Монгол улс сүүл үед Хархорум, Их Хүрээ, Оюутолгой, Дархан, Эрдэнэт, Луут, Мөөмт, Байшинт зэрэг хот балгад боссон байсан. Алтай Хангай, монгол аймгуудын уулзварт орших, нийт монгол нутгийн төвд байрлах Хархорум /анхдагч нэр нь Хархүрэм/ хот Монгол улсын нийслэл. Манай эртний хотуудын нэр алдар хол ойрын улс түмнүүдэд алдаршиж, харийн худалдаачид, ноёд баяд зорин тэмүүлж байлаа. Анхны нүүдэлчдийн нэг байсны тул, өвөг монголчууд янз бүрийн газар оронд очиж, дайны болон энхийн аргаар нутаглах эрхийг олдог байв. Нүүдлийн МАА-д өргөн уудам бэлчээр нутаг хэрэгтэй, байгалийн бэрхшээл үе үе тохиолддог, өнөр өтгөн гэр бүлтэй байхыг эрхэмлэх тул ердийн өсөлтөөр дэлхийд дээгүүрт ордог, цэрэг-дайны давуу талтай байсан зэрэг нь шалтгаан, тохироог бүрдүүлж, түлхэц өгдөг асан. Гэхдээ, онцгой эрч хүч, ивээлтэй Монгол нутгаа тахин шүтэхүй, үндэсний үзэл зэргээс шалтгаалан, одоод удсан ч гэлээ буцаж нүүдэллэх нь түгээмэл. Үүнийг ордын хөдөлгөөн гэдэг. Буцаж ирэгсэд нүүдэллэн амьдрах гэвэл газар хомсдох тул, суурьшлуудыг нэмэгдүүлж, дэлхийн соёл иргэншлийн үнэ цэнэт зүйлсийг дэлгэрүүлж, аж ахуй, эдийн засгийг хөгжүүлдэг байв. Ордын хөдөлгөөний ач тусыг хаад ноёд ойлгож, хөхиүлэн дэмжих ч болов. Онцгой хүч, соёл, шашин, үзэлтэй Монгол улс руу зарим улс гүрнүүд уулгалан довтолж, үндэсний гэх онцлогтой бүхнийг устгах, ард олныг уусган үгүй хийхийг оролдддог байв. Үүнээс болж, хэдэн ч удаа өвөг дээдсийн маань соёл их сүйтгэлд өртжээ. Янз бүрийн соёл, хөгжлийн төвшинтэй ард түмнүүд, улсууд монгол нутгуудыг хүрээлж байв. Монгол нутаг эртнээс нааш (хэлбэлзлүүдтэй ч гэсэн илүү тогтмолын хувьд), умард зүгт Байгаль нуурын хойд бие, дорно зүгт Монголын тэнгисийн эрэг, өмнөд зүгт Хөх нуур, өрнөд зүгт Эрчис мөрнийг багтааж иржээ. Умардад манай өвөг дээдэст алба гувчуур төлдөг, Хойд мөсөн далай, Амэрик хүртэлх ойн ард иргэд нутаглана. Дорнодод заримдаа холбооцож, заримдаа эвдрэлцдэг тунгус хэлтэн ард түмнүүд байв. Өмнө зүгт түрэмгий эрмэлзэлтэй хятадын улсууд, мөн түвдийн өвөг дээдэс оршино. Баруун зүгт арий, согд зэрэг иран хэлтнүүд, мажаарууд байлаа /Арий, мажаарууд өрнөд рүү нүүж, согд уусч үгүй болжээ/. НТӨ I зуунд өвөг монголчуудаас түрэг хэмээх ард түмэн салж гарав. Тэдний анхан нэр дуулга боловч, иран хэлт нүүдэлчдийг уусгах явцдаа тур /туран/ гэх ерөнхий нэрийг нь түрк болгон авчээ. Хөрш зэргэлдээ улс түмнүүдээс гадна, Шүмэр, Египт, Эллин, Энэтхэг, Вавилон, Пэрс, Ром зэрэг том улсуудтай соёл иргэншлийн хувьд өвөг дээдэс маань харилцан нөлөөлөлцөж, тэдний заримтай харилцаатай байсан. Өвөг монголчуудын үед хүн төрөлхтөний хамгийн эртний итгэл бишрэл бөө мөргөл, улмаар хамгийн эртний шашин тэнгэр шүтлэг (тэнгэризм) үүсчээ. Зороастризм, буддизм, манихэизм, христианизм зэрэг шашнууд тэнгэризмээс үүсч, хожим, харилцан нөлөөлөлтэй байлаа. Тэнгэр шүтлэг нь шашны дээдэх шашин маягаар төөлвшжээ. Тиймээс, бусад шашинд хүлцэмжтэй хандахуй, өөр шашинд итгэгч нар тэнгэр шүтлэгийг давхар дагахуй зэрэг онцлог үзэгдлүүд үүссэн. Хөх тэнгэр эцэг, Хөрст дэлхий эх гол бурхад нь юм. Тэдний хүүхдүүд нь дэлхийн янз бүрийн шашны бурхад бөгөөд монголчууд өөрсдийг нь дааж ивээдэг Монгол гэдэг хүү-бурхныг шүтэх ёстой. Хүү-бурхнаас гадна, шинж чанар, юмс үзэгдэл, орон нутгийг болон гэгээн хүнийг бэлгэдсэн шүтээнүүд буй. Хөх тэнгэр эцгийг хас сүлдээр төлөөлүүлдэг. Хасын хамгийн эртний дүрслэл Монголд, хадны сүг зургаас олдсон агаад, үндэсний гол бэлгэдэл ч юм /Хүн төрөлхтний угсаатны явцад ихээхэн нөлөөлсөн арийчуудаар дамжин, хас сүлд дэлхий даяарт түгжээ/. Хөрст дэлхий ээжийг шүтэх ёсноос үүдэн эх Монгол нутаг, байгалиа тахин дээдлэх үзэл хүчтэй хөгжжээ. Тэнгэр шүтлэг нь догм багатай, шинэчлэгдэх боломжтой учир монголчуудын соёлын болон матэриаллаг хөгжилд эерэг нөлөө үзүүлж иржээ. Тэнгэризмийн олон сүрлэг сайхан сүм хийд, пирамид, бусад байгууламж монгол нутагт баригдаж, суурьшлын эх болдог байв. Өвөг монголчууд маш эрт цагт, нэлээд бие даасан байдалтай нөхцөлд анх үүссэн, хожим соёлуудын харилцан нөлөөллөөр баяжиж хөгжсөн, өвөрмөц соёл иргэншилтэй. Монгол орон тэр цагийн соёлын дурсгалаар баялаг бөгөөд, сүүлийн үед олон сонирхолтой олдвор нээгдсэний тул, архэологийн Мэкка болж, Монакогийн экспэдиц ч ирж ажиллав. Монголын дурсгалуудыг ултай судалсан архэологич П.Козлов “Монгол шиг, хөрснийхөө дор, дээр өдий их дурсгалтай орон өөр байх болов уу” гэжээ. Хадны сүг зураг буюу пэтроглифийн бөөмнөл гэхэд л, сүүлийн 10 жилд хэдэн зуугаар илрэв. Өдгөө Монголд байхгүй арслан заан, агуйн баавгай, савгат хирс, ороонгот гөрөөс, тэмээн хяруул зэрэг амьтдыг намнаж байсан нь сүг зурагт дүрслэгджээ. Арцбогд дахь, тэр үеийн хүмүүсийн ирж зэвсэг хийдэг байсны үлдэцтэй талбайн хэмжээ 12х8 км ажээ. Ямаан усны хавцалд саяхан зурган хана илрэв. Ихэнх дүрс нь 3000 жилийн өмнө зурагджээ. Зэрлэг илжиг, барс, бар, хиеэн чоно, өдгөө манайд буй олон амьтныг тодорхой дүрсэлсэн. Мөн дайн, жанжид, байлдааны тэргүүд буй. Шашны зан үйлтэй холбоотойгоор зурдаг байжээ. Мэсопотамийн загвартай тэрэгнүүдийн дүрс илэрсэн нь маш их анхаарлыг татсан (Мэсопотамын загвар уу, Монголын загвар уу гэх эрдмийн маргаан ч үүсэв). Ханан хаданд гагцхүү авирах нь л гэхэд нэн түвэгтэй байж. Эртний хүмүүс хэрхэн тэнд бүтээж туурвиж асан нь оньсого таавар хэвээр. Енисэйд Карасукийн соёл гэгдсэн олдворын бөөмнөл илэрч шуугиан дэгдээсэн агаад, мэталл боловсруулалтын өндөр төвшинг илтгэх төмөрлөг цутгамлууд нь олныг шагшуулсан. Тэгвэл, Карасукийн соёлын бүр эртний олдворууд Монголд илэрч эхэллээ. Скифийн, андроновын, уюкийн гэхчилэн, харьд хамаатуулсан соёлуудын тухайд ч тийм байв. Түүх судлалын монголоцэнтризм бол маш ирээдүйтэй хандлага юм. Евразид өргөн түгсэн бугын чулууд Монголоос хамгийн их олдсон (нийт 700 гаруйгаас 550 нь). Бугыг тэнгэрт хүргэх амьтан хэмээж, тотэмлэн шүтсэнээс үүдэлтэй. Дөрвөлжин булшнууд, хүн чулууд, хэдэн зуун кг чулуугаар хийсэн яст мэлхийн баримлууд олон нууцыг агуулсан хэвээр. Дөрвөлжин булшны гэх гайхамшигт соёлыг үүсгэгч тээгчид нь монгол хэлтнүүд байсан нь тогтоогдсон. Цагаан шонхрыг шүтэхтэй холбоотой дурсгалууд олон (Хойд зүгээс хааяа ирж өвөлждөг, ховор тохиолдох цагаан шонхрыг тэнгэрийн элч хэмээн биширсэн нь үндэсний бэлгэдэл сүлд болоход хүргэжээ). Тэдгээр дурсгалуудад шашны, үндэсний арвин баялиг утга агуулгыг шингээсэн байдаг. Цэрэг-дайны соёлын дурсгал, хамгийн дайчин ард түмнүүдийн нэг монголчуудын өлгий нутагт ихээр олдох нь зүйн хэрэг. Нэг жишээ гэхэд, дуулиант “Улаан үст дайчин”-ы муми. Мөсөнд занданшсан дайчин байлдааны сүх, нум сумтай, цэргийн гавьяаны шагнал гэлтэй, модон “мэдал”-уудыг зүүсэн, хамгийн гайхалтай нь, үсээ улаанаар будсан байв. Энэ нь ямар нэг гавъяа зэрэг дэв, албан тушаалын бэлгэдэл байж болно. Тэр дайчны үед үс будаж болох будаг гараагүй байсан аж. Өвөг монголчууд ямагт хүчтэй байсангүй. Эвдрэлцсэн, сулран доройтсон үед нь харийнхан уулгалан довтолж, түйвээж сүйтгэдэг байлаа. Элэнц хуланцыг маань 3 жил тутамд дарж, хядаж байхгүй бол болохгүй, устгахгүй бол болохгүй гэх үзэл ч амь бөхтэй байв. Тиймээс, Хүннүгээс өмнөх соёл их сүйджээ. Тэр цаг үед юу ч байсан байж болзошгүй. Эрдэмтэд зоригтой, заримдаа үлгэр домгийн гэмээр таамаг дэвшүүлж, ер бусын зүйлийг сонирхогчид Шамбал, Агарти, Сүмбэр, Гипэрборэй, Атлантид, Лэмүр монгол нутагт байсан хэмээн зүтгэж, эрж хайсаар байна. Өвөг монголчуудын хэл бичиг хамгийн эртний хэл бичгүүдийн тоонд орно. Анх Европод, дараа нь түргүүдийн нутагт руны дурсгалыг олж, тэдгээрт хамруулан үзэж асан. Гэтэл Монголд нэн эртний рун бичгийн дурсгал, хөгжлийн янз бүрийн шатуудыг нь олж, тамгаас үүсэлтэй болохыг нь тогтоосон юм. Монголын рун нь авиа, үе, дүрс үсэг холилдсон, маш өвөрмөц тогтолцоо бөгөөд, хамгийн боловсронгуй үсэг бичиг байв. Дүрс үсэг /ер нь бүх үсэг нь/ хялбар зурлагаараа онцлогтой. Жишээ нь, Бурханыг хас тэмдгээр бичиглэнэ. Хамгийн өргөн хэрэглэгдэх 1000 ойлголтыг дүрс үсгээр тэмдэглэжээ. Өдгөө дэлхий даяар мөнгөн бичиг гэж хэвшжээ. Өвөг монголчууд эрдэм мэдлэгийг эрхэмлэн дээдэлж ирсэн нь шашны хүлээс байгаагүйтэй холбоотой. Нүүдэлчин ахуй нь адгуулахуй, хүн малын эмнэлэг, анатоми физиологи, амьтан ургамал, цаг уур, одон орны судлал, газарзүй хөгжихөд хүргэсэн. Дорно дахины гүн ухаан, сэтгэлгээний цөм – арга билгийн сургаалийг анх монголчуудын дээдэс үүсгэсэн гэх таамаг буй. Эрдэмтэн Э.Шаванн сарны тоолол Монголд буй болсон хэмээжээ. Эрт дээр үеэс монголчууд номыг онцгой эрч хүчтэй хэмээн, мөргөж залбирч, хүндэтгэж ирсэн. эзнээс асуугаагүй тавилаа уучлаарай 

Мөргөл ба шашин

2012 оны 03-р сарын 08 Нийтэлсэн boomorgol

Мөргөл ба шашин

Хүн энэ ертөнц дээр хүн биеийг олж төрөхдөө маш их эрсдэл мөн боломжгүй мэт сорил шалгарлаар эрдэнэт хүний биеийг олж төрдөг гэдэг . Гэвч энэ ертөнцөд хүн биеийг олж төрсөн хүн төрлөхтөн(мезолит) хуучин чулуун зэвсгийн үе буюу хүй нэгдлийн үеэс бусад ан амьтадтай харьцуулахад хүч чадлаар дутмаг ,хурдан хөл, соёо , хурц хумс, сэлмэн эвэр,хүчит сүүлгүй тул дайснаас биеэ хамгаалах,тэмцэх, зугтах, хөөх, зэрэг үйлдэлд болхи тул бөөнөөрөө сүрэглэн ан амьтныг хамтын хүчээр бүслэн шахаанд оруулан агнаж, зохион байгуулалттайгаар хоол хүнсний хэрэглээ түүврийн аж ахуй эрхлэн , мөн ээлжээр харуулд гарч аюулгүй байдлыг олж авдаг байсан. Энэ үед хүн сүрэг нь амьтны тотемтой буюу аливаа ан амьтан жигүүртэн шувуудыг шүтдэг байсан байх магадлалтай. Дараагийн үеийн хэсэг бүлэг хүн сүрэгт аюул занал ба байгалийн гамшигт үзэгдэлийн эсрэг эв нэгдэл сүргийн зохион байгуулалтыг дан ганц хүч чадлаар шийдэх боломж тэр бүр байдаггүй учраас амьдрал үзэж, амьд үлдэж хашир суусан зөн билэгтэй ,туршлагатай алсыг хардаг настай эмэгтэйчүүд тодрон гарч этүгэн буюу удган болон, хүн сүргийн урьдчилан тааварлаж, шийдвэрлэж чадахгүй асуудал бэрхшээлийг зөгнөн хэлж шийдвэрлүүлж аюул осол байгалийн гамшигаас урдчилан сэргийлэх арга хэмжээ авч нүүдэллэн газар нутгаа сольж байв. Энэ нь яваандаа зөн совинтой хүмүүс бөө, удган хэмээх цол нэрийг хүртэж үеийн үед өвлүүлж үлдээсээр одоо цагт ирсэн гэж хэлж болно. Бурханы шашины хувьд эртний Энэтхэгийн нэгэн хаант улсын хунтайж болох Сидхара хааны ордоноос гарч эгэл ард түмний зовлон зүдгүүр нүгэл хилэнцийг өөрийн нүдээр харж улмаар эгэл хүний амьдралаас татгалзан бясалгалын хүчээр бурхан болсон гэх домог байдаг. Энэ нь ямар нэгэн хэмжээгээр хүн хичээвэл нүгэлт хорвоогийн зовлон жаргал ээлжлэн ирдэг энэ л амьдралаас тасарч бурханы зэрэгт хүрч болдогийг өөрийн биеэр үзүүлснээс биш үсээ хусуулж сахил хүртэж төвд ном цээжилж, энэтхэгт суралцан маань мэгзэм уншиж хүний нүгэл хилэнцийг нимгэлэн өгч шан харамж авч аливаа нэгэн улс оронд Бурхны сүм хийд хөшөө чулуу баримал, суварга босгон тэндээсээ санхүүжилт авдаг лам бол гэж сургаал айлдаагүй байлтай. Юуны урьд одоо байгаа бөө удган нарын ихэнх нь эртний ёс заншилаа ихэд гээж орхижээ.Мөн шарын шашины нөлөө ихэд дэлгэрсэн учир бөө мөргөлтэй бурханы зүйлс айхтар хутгалджээ. Монголын бөө мөргөл нийгэмийн хөгжлийн шаардлагаар цаашдаа удаанаар амьдарч чадахгүй болж байсан. Юан гүрэн мөхсөний дараагаар монголын бөө мөргөл дахин сэргэх янз орсон боловч удсангүй бүр мөсөн мөхөх байдал тийш ээ ханджээ. Бурханы шашин монголд дэлгэрч байсан эхэн үедээ бөөгийн ширүүн эсэргүйцэлтэй тулгарсан боловч бурханы шашин монголчуудын эртнээс уламжлагдан шүтэж ирсэн бөө мөргөлийг дарж өөрийнхөө нөлөөг дэлгэрүүлэн бэхжүүлж чадсан юм. Бурханы шашин бөө мөргөлийг ялсан нь олон шалтгаантай бөгөөд тэдгээрийн дотор овгийн байгуулалын үеийн шүтлэг болох бөө мөргөл нь ангит нийгэмийн үед аяндаа задарч оршин тогтнох хугацаа нь нэгэнт дуусч байсантай ихээхэн холбоотой. Монголын бөө мөргөл нь баруун ба халх монголчуудад юуны урд эхлэн үгүй болж харин буриад монголын зарим нутгаар урт удаан хугацаагаар хадгалагдаж ирсэн бөгөөд Монгол улсын баруун хойд дархад ястан өвөр монголын харчин ястан өвөр монголын харчин барга дагуурт одоо хүртэл бөө мөргөлийн үлдэгдэл байсаар байсан. Гэвч XX-р зууны сүүлч буюу 1990 онд ардчилал бий болж хөгжснөөр ард түмний шүтэх сүсэг бишрэл нээлтэй болсон нь, Буддын шашин, Бөө мөргөл хоёул дахин дэлгэрэн хөгжиж ялангуа лам бөө зайран удган нар борооны дараах мөөг шиг олширч, ар араасаа төрөн гарч сүлжээний бизнес мэт газар аван дур зоргоороо авирлаж байна. Аливаа шашин мөргөлийг улсаас төрөөс хянаж байхгүй бол аюултай маш олон үхэл хагацал, гай гамшиг хэрцгийлэл яргалалыг араасаа дагуудаг нь батлагдсан. Учир нь : Их . дунд бага шашны урсгал үзэл баримтлалын үл ойлголцол, мөргөлдөөн, Шашины мандалт буюу хүчирхийлэл, Загалмайтны аян дайн .Мусалманы эсэргүйцэл, Буддын шашины улаан, шарын урсгалын тэмцэл , Бөө удганы элдэв янзын таамаг,мэрэг хийрхэл туулширал энэ бүгдээс л хүн төрөлхтөн буюу эр цэрэг, эхнэр хүүхэд, өвгөд хөгшид, сүсэгтэн олон хохирч үлддэг нь гарцаагүй үнэн. Энэ дэлхий дээр төгс юм байдаггүйтэй адил сайн юмны цаад талд нь муу нь үргэлж дагалдаж хамт явж байдагтай холбоотой. Монгол улсын хэмжээнд лам хуварга мөн эхнэртэй лам маш олон болж байна. 2009 онд XIIIДалай лам Монголын буюу Дэлхийн бусад орны лам нарт хандаж хэлсэн уриалга байдаг. /Энэ нь бурханы шашины шарын урсгалыг дагах мөн эхнэртэй лам нарыг шашинаасаа татгалзаж сахилаа орхиж хар болцгоо гэсэн уриалга гаргасан байдаг/ нь маш зөв зүйтэй. Мөн бөө мөргөлийн тухайд авч үзвэл маш эрт дээр үеэс шүтэж ирсэн боловч, мөн адил эрт дээр үеэс муу муухай зүйлс нь илэрч баригдаж гэсгээл хүртэж байсан нь түүхэнд тодорхой тэмдэглэгдсэн байдаг.Монголчууд аливаа соёл, шүтлэг бишрэл мэргэжлийг сурж эзэмшиж нутагшуулж авахдаа өөртөө маш ашигтайгаар хувиргаж тусгаж буулгаж авдаг нь одоогоор шашин мөргөлөөс эхлэн бизнес төслөөр барахгүй парламентэд тодорхой харагдаж байна.Тийм учраас Халх Монголын Түшээт Хан тэргүүтэй З Хангууд маань нийтээрээ бөө мөргөлөөс татгалзаж Бурханы шашиныг сонгож дэлгэрүүлсэн байдаг. Гэхдээ Хангууд маань хожмийн үеийн аюул хор уршигийг таамаглаагүй биз. Учир нь гэвэл одоо цагт Монголчуудын ядуу дорой явж байгаа нь Буддын шашинтай их бага хэмжээгээр холбоотой гэж үзэж байна. Та ч бас надтай санал нэгдэх байх. Яагаад гэвэл Монгол улсад лам хуваргууд сүм, суварга бурхан л бүтээнэ. Бөө удган зайрангууд энэ тэнд мод бургасанд хадаг уях овоо босгохоос гадна. Өөрсдын шахаанд хэрэглэх гэж шил хагалах зэргээр хог тарьж мөн зулзаган модыг маш ихээр сүйтгэдэг (чанар хийх ) байна. Учир нь бөө лам хоёулаа хэзээ ч үйлдвэрт ажиллахгүй, бараа бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэж баялаг бүтээхгүй. Техник технологийг зохион бүтээхгүй барилга барихгүй нь ойлгомжтой. Одоогоор Монголын нөхцөлд баялаг бүтээдэг ажилчин, нэхмэлчин, ой хамгаалагч, барилгачин, инженер мэдээлэл технологийн гэх мэт мэргэжилтэй хүмүүс л хэрэгтэй байна. Харин лам бөө нар хоёулаа ард түмнээс өргөл барьц зэрэг татвар авч амь зуудаг тэрчлэн цадаж таргалан баяжиж байдаг хүмүүс юм. Бөө лам мэт шашин мөргөл ямар улсад илүү хурдан хөгжиж цэцгэлдэг вэ? гэвэл өвчин зовлон, үйгүүрэл хоосрол ба оюун санаа, боловсролын доройтолд орж ирээдүйд алсыг харан зоригтой алхах замаа олж харж чадахгүй байгаа мунхаг харанхуй ард түмэнтэй улс оронд хөгжиж улмаар шигдэж улс орныг мөхөөх зам руу нь оруулдаг юм. Үргэлжлэл бий